کمردرد در بارداری و نقش فیزیوتراپی در درمان آن : بارداری دورهای پر از تغییرات فیزیکی و روحی است که میتواند تأثیرات زیادی بر بدن مادر بگذارد. یکی از شایعترین مشکلاتی که بسیاری از زنان در این دوران با آن مواجه میشوند، کمردرد است. در حقیقت، بیش از ۷۰ درصد زنان باردار در طول دوران بارداریشان حداقل یکبار کمردرد را تجربه میکنند.
این نوع درد ممکن است خفیف و قابل تحمل باشد یا در مواردی آنقدر شدید شود که فعالیتهای روزمره مانند خوابیدن، راه رفتن یا حتی نشستن را دشوار کند. برخلاف تصور عمومی، کمردرد در بارداری تنها به دلیل وزن جنین نیست، بلکه مجموعهای از عوامل فیزیولوژیکی، هورمونی و ساختاری در بدن مادر باعث ایجاد و یا تشدید این درد میشود.
فیزیوتراپی به عنوان یک روش ایمن و غیر دارویی، میتواند یکی از مؤثرترین راهها برای کنترل کمردرد در دوران بارداری باشد. متخصصان ما در کلینیک فیزیوتراپی امید زندگی – کلینیک فیزیوتراپی در پاسداران – خدمات تخصصی را برای درمان انواع اختلالات اسکلتی – عضلانی و مشکلات کف لگن ارائه می دهند.
چرا کمردرد در بارداری شایع است؟
شاید این سؤال در ذهن بسیاری از مادران باردار شکل بگیرد که چرا به محض شروع بارداری یا در هفتههای میانی، کمردرد به سراغشان میآید؟ پاسخ این است که بدن زن در دوران بارداری دچار تغییرات عمدهای میشود؛ از جمله افزایش سطح هورمونها، کشیدگی رباطها، تغییر در مرکز ثقل بدن و فشار اضافه به عضلات پشت.
در دوران بارداری، هورمونهایی مانند ریلاکسین (Relaxin) ترشح میشوند که وظیفهشان آمادهسازی بدن برای زایمان است. این هورمون باعث میشود رباطها و مفاصل لگن شل شوند، که نتیجه آن بیثباتی مفاصل و افزایش فشار بر عضلات پشت است.
همچنین، با پیشرفت بارداری و افزایش وزن جنین، مرکز ثقل بدن مادر به سمت جلو منتقل میشود. این موضوع باعث افزایش فشار بر ستون فقرات کمری و عضلات پشت میشود. زنان معمولاً برای حفظ تعادل، بهطور ناخودآگاه حالت ایستادن و راه رفتن خود را تغییر میدهند که همین موضوع منجر به ایجاد کمردرد میگردد.
در نتیجه، ترکیب تغییرات هورمونی، مکانیکی و پُرکاری عضلات پشت، دلیل اصلی شایع بودن کمردرد در دوران بارداری است.
آمار و شیوع کمردرد در زنان باردار
کمردرد در دوران بارداری پدیدهای شایع و البته بسیار مورد توجه در پزشکی زنان و زایمان است. بر اساس تحقیقات، حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد از زنان باردار، درجاتی از کمردرد را تجربه میکنند. این آمار در برخی مطالعات حتی به ۸۰ درصد نیز رسیده است، بهویژه در سهماهه دوم و سوم بارداری.
بررسیها نشان دادهاند که بیشتر این دردها در ناحیه پایین کمر و لگن متمرکز هستند. زنان شاغل، افرادی که سابقه کمردرد پیش از بارداری داشتهاند، یا بارداری چندقلویی دارند، بیشتر در معرض ابتلا به این مشکل هستند.
همچنین، زنانی که در مشاغل فیزیکی فعالیت دارند یا مدت طولانی ایستاده یا نشسته هستند، بیش از دیگران کمردرد را تجربه میکنند. ناگفته نماند که این درد در برخی موارد ممکن است حتی تا بعد از زایمان نیز ادامه داشته باشد.
با توجه به شیوع گسترده و اثرگذاری آن بر کیفیت زندگی مادران، اهمیت مدیریت و درمان مناسب کمردرد در دوران بارداری بیش از پیش مشخص میشود.
علتهای اصلی کمردرد در بارداری
تغییرات هورمونی و تاثیر آنها بر ستون فقرات
یکی از اصلیترین دلایل کمردرد در دوران بارداری، تغییرات هورمونی است. بهویژه، هورمون ریلاکسین که بدن در دوران بارداری برای آمادهسازی جهت زایمان آن را ترشح میکند. این هورمون باعث شل شدن رباطها و مفاصل بهویژه در ناحیه لگن میشود.
هرچند این روند برای تسهیل زایمان ضروری است، اما از طرفی باعث کاهش ثبات مفاصل و فشار مضاعف بر ستون فقرات کمری میگردد. عضلات پشت باید برای جبران این ناپایداری، فعالیت بیشتری انجام دهند و همین مسئله در نهایت منجر به درد و گرفتگی در ناحیه کمر میشود.
به عبارتی دیگر، بدن در حال آمادهسازی برای زایمان است، اما این آمادگی قیمت خودش را دارد که یکی از آنها همین کمردرد آزاردهنده است.
افزایش وزن و فشار بر کمر
با رشد جنین و افزایش وزن بدن مادر، فشار زیادی به ستون فقرات وارد میشود. بهطور میانگین، زنان باردار بین ۱۰ تا ۱۵ کیلوگرم افزایش وزن را تجربه میکنند. این وزن اضافه، بهویژه در ناحیه شکم، باعث تغییر در مرکز ثقل بدن میشود.
بدن مادر برای حفظ تعادل، قوس کمری را افزایش میدهد که به آن هیپرلوردوز میگویند. این حالت باعث کشیدگی بیشتر عضلات پشت و درد مزمن در ناحیه کمر میشود.
همچنین، عضلات شکمی در دوران بارداری ضعیفتر میشوند و همین باعث میشود کمر نقش بیشتری در حفظ حالت بدن ایفا کند. در نتیجه، کمردرد به عنوان نتیجه مستقیم این تغییرات فیزیکی، بهویژه در سهماهه دوم و سوم بارداری به اوج میرسد.
تغییر در وضعیت بدن و مرکز ثقل
در دوران بارداری، نه تنها مرکز ثقل بدن به سمت جلو تغییر میکند، بلکه زنان اغلب به صورت ناخودآگاه حالت ایستادن و راه رفتن خود را نیز تغییر میدهند. این تغییر در وضعیت بدن، فشار مضاعفی به عضلات پشت وارد میکند.
برای مثال، زن باردار ممکن است هنگام ایستادن به عقب خم شود تا تعادل خود را حفظ کند، که این وضعیت بهمرور باعث درد در ناحیه کمر، باسن و حتی پاها میشود. این وضعیت ناهماهنگ بدن میتواند حتی منجر به مشکلاتی نظیر درد سیاتیک نیز شود.
افزون بر آن، تغییر در شیوه خوابیدن، نشستن و انجام فعالیتهای روزمره همگی در افزایش فشار بر ناحیه کمری نقش دارند. بنابراین، تغییرات وضعیتی یکی از دلایل کلیدی بروز کمردرد در دوران بارداری محسوب میشود.
انواع کمردرد در دوران بارداری
کمردرد لگنی
یکی از رایجترین انواع کمردرد در دوران بارداری، کمردرد لگنی است که بیشتر در نواحی پشتی و کناری لگن احساس میشود. این درد معمولاً در قسمت پایینتر از کمر و اطراف استخوان لگن حس شده و ممکن است به رانها نیز انتشار پیدا کند. بسیاری از زنان آن را با درد عادی کمر اشتباه میگیرند، اما این نوع درد منحصراً به دلیل تغییرات لگنی در دوران بارداری است.
دلایلی که باعث این نوع کمردرد میشود، شامل شل شدن مفاصل لگنی به واسطه ترشح هورمون ریلاکسین، فشار وارد شده از طرف رحم در حال رشد و ضعف عضلات اطراف لگن است. این درد معمولاً در سهماهه دوم و سوم شدیدتر میشود و با راه رفتن، بالا رفتن از پلهها یا حتی ایستادن طولانی مدت تشدید میگردد.
خبر خوب این است که با روشهای مناسب مانند فیزیوتراپی، تمرینات تخصصی و استفاده از کمربندهای حمایتی مخصوص بارداری، میتوان شدت این درد را کاهش داد و از بروز عوارض بعدی جلوگیری کرد.
کمردرد ناحیه کمری
کمردرد در ناحیه کمری (Lumbar pain) شکلی دیگر از درد در دوران بارداری است که بیشتر در ناحیه وسط یا بالای کمر اتفاق میافتد. برخلاف درد لگنی که بیشتر هنگام فعالیت ایجاد میشود، درد ناحیه کمری ممکن است حتی در حالت استراحت یا نشستن نیز ایجاد شود.
این نوع درد بیشتر ناشی از کشیدگی عضلات، فشار وزن جنین و تغییرات وضعیتی بدن است. زنان باردار ممکن است هنگام خم شدن، بلند کردن اجسام یا تغییر حالت خواب، دچار درد شدید در ناحیه کمری شوند.
فیزیوتراپی، تمرینات کششی، استفاده از بالشتهای بارداری هنگام خواب و رعایت تکنیکهای صحیح ایستادن و نشستن میتواند در کاهش این نوع درد بسیار مؤثر باشد.
درد سیاتیک در بارداری
یکی دیگر از دردهای شایع دوران بارداری، گیرافتادگی عصب سیاتیک است. این درد معمولاً از ناحیه پایین کمر شروع شده و به سمت باسن، ران، پشت پا و حتی تا کف پا کشیده میشود. درد سیاتیک زمانی رخ میدهد که عصب سیاتیک – که طولانیترین عصب بدن است – توسط رحم در حال رشد یا عضلات فشرده شود.
علائم شایع درد سیاتیک شامل:
- تیر کشیدن در پاها
- احساس سوزش یا گزگز
- درد شدید در یک طرف بدن
این نوع درد ممکن است ناگهانی و بسیار شدید باشد و توانایی راه رفتن یا ایستادن را محدود کند. فیزیوتراپی میتواند با استفاده از تکنیکهایی مانند ماساژ تخصصی، تمرینات کششی هدفمند و مشاورههای وضعیتی، تأثیر چشمگیری در کاهش درد سیاتیک در بارداری داشته باشد.
عوامل تشدیدکننده کمردرد در بارداری
فعالیتهای روزمره نادرست
بسیاری از زنان باردار ندانسته در طول روز فعالیتهایی انجام میدهند که منجر به تشدید کمردرد میشود. خم شدن نادرست، بلند کردن اجسام از زمین بدون زانو زدن، نشستن طولانیمدت بدون تکیهگاه مناسب، و استفاده از صندلیهای نامناسب میتواند فشار زیادی به کمر وارد کند.
در دوران بارداری، بدن نیاز به مراقبت ویژه دارد و نحوه انجام کارهای روزمره میتواند تأثیر زیادی بر سلامت ستون فقرات داشته باشد. حتی حرکات سادهای مانند شستن ظرف، جارو کشیدن، یا جمع کردن تخت کودک اگر بهدرستی انجام نشود، ممکن است کمردرد را به شدت تشدید کند.
یادگیری اصول صحیح انجام فعالیتها، استفاده از ابزارهای کمکی و تنظیم فضای کاری یا خانه میتواند از بروز بسیاری از این مشکلات جلوگیری کند.
نشستن و ایستادن طولانیمدت
یکی دیگر از عوامل مهم در تشدید کمردرد، نشستن یا ایستادن طولانیمدت بدون تحرک است. زنان بارداری که بهمدت طولانی پشت میز مینشینند یا افرادی که مدت زیادی ایستاده کار میکنند، بیشتر در معرض کمردرد قرار دارند.
در حالت نشسته، فشار زیادی به دیسکهای بینمهرهای وارد میشود و اگر صندلی تکیهگاه مناسب نداشته باشد یا وضعیت نشستن نادرست باشد، این فشار دوچندان میشود. از طرف دیگر، ایستادن طولانی باعث انقباض عضلات پشت و افزایش خستگی عضلانی شده و درد را افزایش میدهد.
برای پیشگیری، توصیه میشود هر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه یکبار بلند شوید، کمی قدم بزنید، حرکات کششی انجام دهید یا تغییر وضعیت دهید. استفاده از صندلیهای ارگونومیک و کمربندهای حمایتی مخصوص بارداری نیز میتواند مفید باشد.
خوابیدن در وضعیت نامناسب
خوابیدن شاید به ظاهر راحتترین بخش روز به نظر برسد، اما برای زنان باردار، وضعیت خواب میتواند تأثیر مستقیمی بر کمردرد داشته باشد. خوابیدن به پشت در مراحل پیشرفته بارداری باعث فشار به رگهای اصلی و کاهش جریان خون میشود، که نهتنها کمردرد بلکه سرگیجه و خستگی را نیز به همراه دارد.
بهترین وضعیت خواب برای زنان باردار، خوابیدن به پهلوی چپ با قرار دادن بالش بین زانوهاست. این حالت علاوه بر کاهش فشار روی کمر، گردش خون بهتر به جنین را نیز تضمین میکند.
استفاده از بالش بارداری U شکل یا C شکل نیز میتواند وضعیت بدن را در طول شب حفظ کرده و از پیچخوردگی کمر و لگن جلوگیری کند.
درمان کمردرد در بارداری با فیزیوتراپی
فیزیوتراپی یکی از شاخههای علمی درمانهای غیردارویی است که با استفاده از تکنیکهای تخصصی، تمرینات ورزشی، ماساژ درمانی و ابزارهای فیزیکی، به کاهش درد، بهبود حرکت و افزایش کیفیت زندگی کمک میکند.
در دوران بارداری، فیزیوتراپیستها تمرکز خود را بر موارد زیر قرار میدهند:
- کاهش درد کمر و لگن
- اصلاح وضعیت بدن
- تقویت عضلات اصلی (هستهای)
- آموزش نحوه صحیح ایستادن، نشستن، بلند شدن و خوابیدن
- آمادهسازی بدن برای زایمان آسانتر
فیزیوتراپیستها پس از ارزیابی شرایط بدنی مادر، برنامه درمانی اختصاصی طراحی میکنند. این برنامه شامل تمریناتی سبک و مؤثر است که بهتدریج عضلات پشت، لگن و شکم را تقویت کرده و از درد کم میکند.
آیا فیزیوتراپی برای زنان باردار ایمن است؟
بله، فیزیوتراپی یکی از ایمنترین و مؤثرترین روشهای درمانی برای زنان باردار است. برخلاف داروها که ممکن است عوارضی برای جنین داشته باشند، فیزیوتراپی از تکنیکهای غیرتهاجمی و طبیعی برای کاهش درد استفاده میکند.
شرط اصلی برای ایمنی این روش، مراجعه به فیزیوتراپیست متخصص در دوران بارداری است. این افراد با ساختار بدنی خاص بارداری آشنا هستند و تمرینات را بر اساس مرحله بارداری و وضعیت جسمی مادر طراحی میکنند.
حتی در بارداریهای پرخطر نیز، بسیاری از تمرینات فیزیوتراپی با رعایت ملاحظات پزشکی قابل انجام هستند. با مشورت پزشک زنان و یک فیزیوتراپیست مجرب، میتوان بهترین برنامه درمانی را طراحی کرد.
مزایای فیزیوتراپی برای زنان باردار
کاهش درد بدون نیاز به دارو
یکی از بزرگترین مزایای فیزیوتراپی در دوران بارداری، کاهش درد بدون استفاده از داروهای شیمیایی است. بسیاری از زنان باردار به دلیل نگرانی از تأثیر دارو بر جنین، از مصرف مسکنها پرهیز میکنند، درحالیکه دردهای شدید، کیفیت زندگی آنها را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد.
فیزیوتراپی با استفاده از تکنیکهای تخصصی مانند ماساژ درمانی، تمرینات کششی، تمرینات اصلاحی، تحریکات الکتریکی و گرما درمانی، میتواند به طور چشمگیری درد را کاهش دهد. این روشها نهتنها مؤثر هستند، بلکه بدون هیچگونه عارضه جانبی به مادر و جنین کمک میکنند تا دوران بارداری را با سلامت و آرامش بیشتری سپری کنند.
افزایش انعطافپذیری و آمادگی برای زایمان
فیزیوتراپی میتواند نقش مهمی در آمادگی بدنی برای زایمان ایفا کند. با تقویت عضلات کف لگن، شکم، کمر و رانها، بدن زن باردار برای تحمل فشارهای زایمان و مراحل پایانی حاملگی آماده میشود.
تمرینات مخصوص فیزیوتراپی در بارداری به افزایش انعطافپذیری لگن، بهبود وضعیت ایستادن و نشستن، و تسهیل در حرکات روزمره کمک میکنند. این تمرینات حتی میتوانند احتمال نیاز به زایمان سزارین را کاهش دهند، چرا که بدن در موقعیتی بهتر برای زایمان طبیعی قرار میگیرد.
از سوی دیگر، تمرینات تنفسی و آرامسازی که در برخی برنامههای فیزیوتراپی گنجانده میشود، اضطراب مادر را کاهش داده و به آمادگی ذهنی برای زایمان کمک میکند.
پیشگیری از کمردرد پس از زایمان
کمردرد تنها محدود به دوران بارداری نیست. بسیاری از زنان بعد از زایمان نیز از کمردرد شدید رنج میبرند، بهویژه به دلیل مراقبت از نوزاد، شیردهی، بغل کردن طولانی مدت و کمبود خواب.
فیزیوتراپی در دوران بارداری با تقویت عضلات و اصلاح عادات حرکتی، میتواند از بروز کمردرد پس از زایمان پیشگیری کند. این آمادگی بدنی به مادر کمک میکند که پس از زایمان نیز با کمترین درد و خستگی بتواند از نوزاد خود مراقبت کند.
در واقع، میتوان گفت فیزیوتراپی پلی است بین سلامت در دوران بارداری و دوران بعد از زایمان.
