گیرافتادگی عصب سیاتیک یکی از شایعترین دلایل کمردرد و درد پا در میان بزرگسالان است. این عصب، بزرگترین و طولانیترین عصب بدن انسان به شمار میآید و از پایینترین قسمت ستون فقرات شروع شده، از باسن عبور میکند و تا کف پا امتداد مییابد.
زمانی که این عصب تحت فشار یا التهاب قرار میگیرد، فرد دچار درد شدیدی میشود که از ناحیه کمر تا ساق یا حتی انگشتان پا انتشار مییابد. این وضعیت که به آن سیاتیک (Sciatica) نیز گفته میشود، میتواند توانایی حرکت، نشستن و حتی خوابیدن را بهطور جدی مختل کند.
در زندگی امروزی که بسیاری از افراد ساعتها پشت میز مینشینند یا فعالیت بدنی نامناسب دارند، بروز سیاتیک به شدت افزایش یافته است. خوشبختانه، در بیشتر موارد میتوان با روشهای غیرجراحی از جمله فیزیوتراپی، تمرینات اصلاحی و مراقبتهای خانگی، این مشکل را درمان کرد.
عصب سیاتیک از ریشههای عصبی ناحیه پایین کمر (L4 تا S3) منشاء میگیرد و از پشت لگن عبور کرده، از زیر عضله پیریفورمیس در باسن میگذرد و سپس به دو شاخه اصلی تقسیم میشود که هر یک به سمت پاها ادامه مییابد.
این عصب وظیفه دارد پیامهای عصبی مربوط به حرکت (Motor) و حس (Sensory) را بین مغز و پاها منتقل کند. بنابراین هرگونه فشار، التهاب یا آسیب در مسیر آن، میتواند هم باعث درد و هم باعث ضعف یا بیحسی در اندام تحتانی شود.
چون این عصب در مسیر طولانی خود از میان بافتها و عضلات مختلف عبور میکند، مستعد گیر افتادن است. شایعترین نواحی گیر افتادگی عبارتاند از:
- ناحیه بین مهرهای L4-L5 یا L5-S1: در اثر بیرونزدگی دیسک
- عضله پیریفورمیس: که میتواند با اسپاسم یا التهاب، عصب را تحت فشار قرار دهد
- محل عبور از لگن به ران: بهویژه در افرادی با نشستن طولانی یا وضعیت ناصحیح بدن
آگاهی از مسیر دقیق عصب، برای تشخیص محل آسیب و انتخاب روش درمانی صحیح اهمیت زیادی دارد.
دلایل اصلی گیرافتادگی عصب سیاتیک
گیر افتادن عصب سیاتیک میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود، اما در بیشتر موارد، عامل اصلی فشار مکانیکی یا التهاب اطراف ریشه عصبی است. در ادامه، شایعترین دلایل را بررسی میکنیم:
1. فتق دیسک بین مهرهای (Herniated Disc)
رایجترین علت سیاتیک، بیرون زدگی دیسک کمر یا پارگی دیسک بین مهرهای است. هنگامی که هسته ژلاتینی داخل دیسک به بیرون نشت میکند، به ریشههای عصبی فشار وارد کرده و باعث درد و التهاب میشود. علائم معمولاً شامل درد تیرکشنده از کمر تا ساق پا، گزگز یا بیحسی در انگشتان است.
2. تنگی کانال نخاعی (Spinal Stenosis)
با افزایش سن یا تغییرات ساختاری در ستون فقرات، فضای کانال نخاعی تنگ میشود و به ریشههای عصبی فشار وارد میکند. این نوع سیاتیک معمولاً در افراد بالای ۵۰ سال دیده میشود و درد هنگام ایستادن یا راهرفتن تشدید میشود.
3. سندرم پیریفورمیس (Piriformis Syndrome)
عضله پیریفورمیس در عمق باسن قرار دارد و در برخی افراد، عصب سیاتیک از زیر یا حتی از میان این عضله عبور میکند. زمانی که عضله منقبض یا ملتهب شود، میتواند مستقیماً عصب را تحت فشار قرار دهد و درد شدیدی در باسن و پا ایجاد کند.
4. آسیب یا فشار مستقیم به عصب
افتادن، تصادف یا نشستن طولانیمدت روی سطوح سخت نیز میتواند باعث التهاب یا تحریک عصب سیاتیک شود.
5. بارداری
در دوران بارداری، تغییرات هورمونی و فشار رحم بر روی اعصاب لگنی ممکن است موجب درد سیاتیکی موقت شود.
6. ضعف عضلات مرکزی و وضعیت نادرست بدن
کسانی که عضلات شکم و کمر ضعیفی دارند یا عادت به نشستن ناصحیح دارند، بیشتر در معرض گیرافتادگی عصب سیاتیک هستند.
علائم و نشانههای گیرافتادگی عصب سیاتیک
درد ناشی از سیاتیک معمولاً خاص و قابلتشخیص است. بیماران اغلب آن را بهصورت “درد تیرکشنده از کمر تا پا” توصیف میکنند. شدت و محل درد بسته به محل گیر افتادگی عصب متفاوت است.
علائم رایج شامل:
- درد در قسمت پایین کمر، باسن، پشت ران یا ساق پا
- احساس سوزش، گزگز یا مورمور در پا
- ضعف عضلانی یا ناتوانی در حرکت دادن پا
- درد هنگام نشستن طولانی یا خم شدن
- کاهش حس در انگشتان پا یا کف پا
در موارد شدید، ممکن است بیمار در کنترل ادرار یا مدفوع دچار مشکل شود که نیاز به مراجعه فوری پزشکی دارد.
تفاوت سمت راست و چپ:
اگر عصب سیاتیک در سمت راست تحت فشار باشد، درد معمولاً در پای راست احساس میشود و بالعکس. در برخی بیماران، درد ممکن است دوطرفه باشد که معمولاً نشانه تنگی شدید کانال نخاعی است.
ویژگی خاص درد سیاتیک:
درد سیاتیکی معمولاً از باسن آغاز میشود و در امتداد مسیر عصب تا پایین پا حرکت میکند. ممکن است بیمار احساس کند “جریان برق” از پا عبور میکند یا در طول شب از خواب بیدار شود.
درمان گیرافتادگی عصب سیاتیک با فیزیوتراپی
فیزیوتراپی یکی از مؤثرترین و ایمنترین روشها برای درمان گیرافتادگی عصب سیاتیک است. برخلاف داروهای مسکن که فقط درد را موقتاً کاهش میدهند، فیزیوتراپی علت اصلی مشکل را هدف قرار میدهد و به بازگرداندن عملکرد طبیعی عضلات و اعصاب کمک میکند.
1. اهداف فیزیوتراپی در درمان سیاتیک:
- کاهش درد و التهاب
- افزایش انعطافپذیری ستون فقرات و عضلات
- اصلاح وضعیت بدن و حرکات اشتباه
- تقویت عضلات مرکزی (Core Muscles)
- جلوگیری از بازگشت مجدد درد
2. تکنیکهای اصلی فیزیوتراپی در سیاتیک:
الف) درمانهای دستی (Manual Therapy):
فیزیوتراپیست با استفاده از تکنیکهای تخصصی مانند ماساژ عمقی، موبیلیزاسیون مهرهها و آزادسازی عضلات پیریفورمیس، فشار روی عصب سیاتیک را کاهش میدهد.
ب) تمرینات کششی و تقویتی:
تمرینات خاصی برای کشش عضلات همسترینگ، باسن و پشت کمر تجویز میشود تا تنش عضلانی کاهش یابد. در مرحله بعدی، تمرینات تقویتی برای عضلات شکم و کمر آموزش داده میشود تا ستون فقرات حمایت بهتری داشته باشد.
ج) استفاده از دستگاههای درمانی:
در برخی جلسات از روشهایی مثل اولتراسوند، لیزر درمانی یا تحریک الکتریکی (TENS) برای کاهش التهاب و درد استفاده میشود.
د) آموزش وضعیتهای صحیح بدن:
بسیاری از بیماران به دلیل نشستن یا ایستادن اشتباه دچار سیاتیک میشوند. فیزیوتراپیست به بیمار آموزش میدهد چگونه در محل کار، هنگام خواب یا رانندگی از وضعیت مناسب بدن استفاده کند.
مزایای فیزیوتراپی نسبت به سایر درمانها
- بدون نیاز به جراحی یا داروهای قوی
- بهبود تدریجی و ماندگار
- پیشگیری از آسیب مجدد
- افزایش تحرک و عملکرد طبیعی بدن
در اغلب بیماران، پس از ۶ تا ۸ جلسه فیزیوتراپی مداوم، کاهش چشمگیری در درد و بهبود عملکرد حرکتی مشاهده میشود.
